НОМИ ПИСАРОНА
Номҳо бо ҳарфи "Б"
653
2

Б –

 

БАВИШ بویش қазову қадар; қисмати азалӣ.

       Навишта чунин будамон аз бавиш,

       Ба расми бавиш-андар омад равиш. (Фирдавсӣ)

БАДРИДДИН а. بدرالدین касе, ки дар кори дин комил бошад, диндори комил.

БАДРОМ بدرام 1. хушу хуррам ва ороста («Дурҷ», «Бурҳон», «Ғиёс», «Анҷуманоро», «Онандроҷ»); хурраму ороста ва некӯ («Шарафнома», «Фарҳанги Сурурӣ», «Деҳхудо»); ороста бо зебу зинат, дилкушо («ФЗТ», «ФНЭ», «Фарҳехта»);

       Гаронмоя Луҳросп ором ёфт,

       Хирад мояву ком бадром ёфт. (Абулқосим Фирдавсӣ)

2. хурсанд, шод («Ф.Шоҳнома»);

       К-афрӯхтарӯй буду бадром,

       Покизаниҳоду нозукандом. (Низомии Ганҷавӣ)

3. хуш ва беҳтар («Fиёс»);

4. маҷлисе бошад хурраму дилкушо ва некӯ чун боғу хона ва ҷои хуб ва ҳар чӣ бад-ин монад («Туҳфат-ул-аҳбоб»); маҷлиси дилкушо ва ҷои осоишу ором («Бурҳон», «Ҳафт қулзум», «Фарҳанги Сурурӣ»); ҷойи ором чун боғу хона ва маҷлис («Шарафнома»);

       Чу орост он боғи бадромро,

       Барафрӯхт рӯйи дилоромро. (Низомӣ)

5. ҳамеша ва мудом («ФНЭ», «Бурҳон», «Анҷуманоро», Ҳафт қулзум); ҷовид («Анҷуманоро», «Деҳхудо»).

БАЁЗ а. بیاض 1. сафедӣ (кайфияти ранги сафед) («ФЗТ»); сапедӣ, сафед («Вожаҳои сара», «Фарҳехта», «Дурҷ», «Амид», «Муъин», «Мунтаҳо», «Нозим», «Деҳхудо»);

       Чунон савод, к-аз ӯ шому субҳи айш кушуд,

       Чунон баёз, к-аз ӯ субҳу шоми ид дамид. (Шоҳин)

2. маҷ. покизагӣ.

3. китобчаи дуо («Дурҷ»); китоби дуо («Муъин»);

4. китобчае, ки дар он матлаби судманд баён кунанд, дафтари бағалӣ («Дурҷ»);

5. китобчаи сафеди нонавишта («Нозим», «Деҳхудо»);

6. дурахшандагӣ, тобиш («Деҳхудо»);

БАЗМОРО بزم آرا ороишдиҳандаи базм, он ки базмро метафсонад; хушрӯй, зеби базм («ФЗТ»); базморой, он кӣ орояндаи маҷлиси айш ва меҳмонист («Нозим»); маҷлисоро, орояндаи базм («Деҳхудо»); он кӣ маҷлиси айшу меҳмониро оройиш мекунад, базмороянда («Амид», «Дурҷ»).

       Ҷамолашро, ки базморои ид аст,

       Ҳунар аслию зебоӣ мазид аст. (Низомӣ)

 

       Хонаи дил кардаам чун саҳфаи оина соф,

       Як шаб аз баҳри Худо, эй шамъи базморо, биё!

(Саййидои Насафӣ)

БАРЗИН برزین 1. оташ («Бурҳон», «Анҷуманоро», «Fиёс», «Онандроҷ»); нор («Бурҳон», «Деҳхудо», «Дурҷ»);

2. меҳри боланда («Зебоном»);

3. номи чандин қаҳрамон аз «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ («ФЗТ»);

4. номи писари Ҷаҳн дар замони Фаридун («Ф.Шоҳнома»);

5. номи писари Гуштосп, паҳлавони эронӣ («Ф.Шоҳнома»); номи паҳлавонест эронӣ («ФНЭ»);

6. номи падари Беҳзод аз насли Рустам («Ф.Шоҳнома»).

7. номи як деҳқони сарватманд дар замони Баҳроми Гӯр («Ф.Шоҳнома»);

8. номи сардори лашкари Нӯшервон («Ф.Шоҳнома»); номи яке аз сардорони Анӯшервон («Амид»).

БАРЗИНДОД برزین داد бузургтарин офарида («ФНЭ»); офаридаи некӯ ва бартар («Зебоном»).

БАРЗИНФАР برزین فر 1. баландфар («ФНЭ»);

2. номи яке аз сардорони хаҳоманишӣ («ФНЭ»).

БАРЗИНМЕҲР برزین مهر номи яке аз паҳлавонони Шоҳнома («ФНЭ»).

БАРЗУ//БАРЗУЙ برزو//برزوی 1. баландболо («ФНЭ»); баландпоя, боланда («Зебоном»);

2. табиби донишманди Нӯшервон («Ф.Шоҳнома»); номи табиби махсуси Анӯшервони Одил, ки китоби «Калила ва Димна»-ро аз Ҳинд ба Эрон оварда ва бар забони паҳлавӣ тарҷума кард («Амид»);

3. номи писари Суҳроб – писари Рустам («ФНЭ»); номи писари Суҳроб – писари Рустам писари Зол аст дар ривоёти миллӣ («Дурҷ»).

БАРИН برین боло, баланд; баландтарин, болотарин.

       Бад-ин дам пургуҳар рӯи замин аст,

       Бад-ин дам тозатар чархи барин аст.

(Бадрии Кашмирӣ)

БАРОНӮШ برانوش хатти озодӣ, бахшоиш.

БАРУМАНД  برومند 1. босамар, мевадор, серҳосил, самарабахш.

       Ман аз ҳар се дона, ки доно фишонд,

       Дарахте баруманд хоҳам нишонд. (Низомии Ганҷавӣ)

2. бараҳманд, хушбахт, баиқбол, бахтёр.

       Ба чӣ тақриб касе аз ту баруманд шавад?

       На ба зӯру на ба зорӣ, на ба зар меоӣ. (Соиби Табрезӣ)

БАСИР а. بصیر 1. бинанда, бино («ФЗТ», «Дурҷ»); «Вожаҳои сара», «Фарҳехта», «Fиёс», «Муъин»); бино ва соҳиби басар («Деҳхудо»);

       Бӯи пироҳани Юсуф чу ба Яъқуб расид,

       Дили ӯ шод шуду дидаи ӯ гашт басир. (Амир Муиззӣ)

 

       Саъдиё, пайкари матбӯъ барои назар аст,

       Гар набинӣ, чӣ бувад фоидаи чашми басир?

(Саъдии Шерозӣ)

2. доно, равшандил, равшанбин («Вожаҳои сара», «Фарҳехта», «Муъин», «Дурҷ»); бино ва доно («Нозим»); дилогоҳ, қодир ба ташхис; зирак («Деҳхудо»);

       Фурқон ба назди мардуми аъмо бувад бузург,

       Лекин бузургтар ба бари мардуми басир.

(Манучеҳрии Домғонӣ)

       Эй басо марди ҳақандешу басир

       Мешавад аз касрати неъмат зарир. (Иқболи Лоҳурӣ)

3. маҷ. огоҳ, хабардор («ФЗТ»; хабир («Амид»);

       Кунун душманон гар барандам асир,

       Набошад кас аз дӯстонам басир. (Саъдии Шерозӣ)

 

       Нуриён аз ҷилваҳои ӯ басир,

       Зиндаву донову гӯёву хабир. (Иқболи Лоҳурӣ)

4. ниг. Абдулбасир.

БАХТ بخت 1. насиба, қисмат, иқбол, саодат («ФЗТ»); толеъ («Фарҳехта», «Муъин»); баҳра ва насиб («Fиёс»); сарнавишт, тақдир («Ф.Шоҳнома»), толеъ («Дурҷ», «Амид»); бахш («Нозим», «Деҳхудо»);

       Ҳеҷ касро ба бахт фахре нест,

       З-он, ки ӯ ҷуфт нест бо фарҳанг. (Носири Хусрав)

2. маҷ. заношӯӣ дар мавриди духтар ё зан («Муъин»); дар тадовули омма шӯй, шавҳар, завҷа; маҷ. дар шавҳар истеъмол шавад («Ф.Низом»); гоҳе дар завҷа ҳам истеъмол шавад («Деҳхудо»);

3. шонс («Амид», «Дурҷ»); иттифоқ, пешонӣ, осоре, ки дар хайр ё шар барои касе ҳосил ёбад («Нозим»); иттифоқу асбоби номаълум («Ф.Низом», «Деҳхудо»);

       Буда саги рамидаву акнун ба бахти ман

       Шерак шудасту гургаку аз ҳар ду бадтарак.

(Хоқонии Шарвонӣ)

4. ахтар, толеъ («Бурҳон»); толеъи саъд («Фарҳанги Шуурӣ»); кавкаб, ситора, бурҷи толеъ («Нозим», «Деҳхудо»).

       Ҳофиз, зи хубрӯён бахтат ҷуз ин қадар нест,

       Гар нестат ризое, ҳукми қазо бигардон.

(Ҳофизи Шерозӣ)

БАХТДАВЛАТ بخت دولت хушбахту саодатманд.

БАХТЁР بختیار 1. хушбахт, саодатманд, хуштолеъ («ФЗТ»; дорои бахт; он ки бахташ мусоид бошад («Фарҳехта»); дорои бахт ва иқбол, он кӣ бахташ мусоид бошад («Дурҷ»); бахтманд, бахтвар, бахтовар («Онандроҷ»); саид («Нозим»); некахтар, хуҷастарӯзгор, ҷавонбахт («Онандроҷ», «Деҳхудо»); некахтар («ФНЭ»); боиқбол («Муъин»); касе, ки бахт бо ӯ ёр бошад («Амид»);

       Ҳар киро Эзад ихтиёр кунад,

       Ба ду гетӣ-ш бахтёр кунад. (Қоонӣ)

2. давлатманд («Нозим», «Деҳхудо»).

       Надоданд дар дасти кас ихтиёр,

       Ки то ман кунам хешро бахтёр. (Саъдии Шерозӣ)

БАХТОВАР بخت آور он чи бахту толеъи нек оварад; хушбахт («ФЗТ»); саодатманд («ФНЭ»); некбахт, он ки бахти мувофиқ дорад («Онандроҷ», «Деҳхудо»); бахтоваранда («Дурҷ»).

       Мо ҳам аз айём бахтовар шудем,

       Борҳо бар вай музаффар омадем.(Ҷалолуддини Румӣ)

 

       Ба зер-андарун рафт ҳомуну дашт,

       Ки бадбахту бахтовар он ҷо гузашт. (Фирдавсӣ)

БАХТОФАРИД بخت آفرید офарандаи бахт, оварандаи иқбол.

БАҲМАН بهمن 1. хубманиш («ФНЭ»); некниҳод, некманиш («Зебоном»); беҳманиш ва некандеш («Деҳхудо»);

2. писари Исфандёр аз подшоҳони каёнӣ, мегӯянд ҳамон Ардашери Дароздаст аст («Амид»); подшоҳе, ки писари Исфандёр буд («Fиёс»); номи подшоҳи Эрон, писари Исфандёр («Ф.Шоҳнома»); дар ривоёти эронӣ номи писари Исфандёр ибни Гуштосп - подшоҳи каёнӣ. Вай пас аз марги падар тибқи васияти ӯ таҳти тарбияти Рустам қарор гирифт ва чун ба подшоҳӣ расид, ба хунхоҳии падар ба Зобулистон лашкар кашид ва Фаромарз - писари Рустамро бикушт ва Золро дар қафас кард ва сипас аз он ҷо баргашт, лақаби ӯро Дароздаст навиштаанд ва бад ин муносибат баъзе вайро бо Ардашери Ҳахоманишӣ татбиқ мекунанд («Дурҷ»);

3. номи писари подшоҳ Ардавон («Ф.Шоҳнома», «Дурҷ»);

4. номи моҳи шамсӣ ва он муддати мондани офтоб аст дар бурҷи Далв. Бо пҳогун, моҳи ҳиндӣ ба андак тафовут мутобиқат дорад; ва номи рӯзи дувум аз ҳар моҳи шамсӣ («Fиёс»); номи моҳ (тақрибан аз 20 январ то 20 феврал, «Ф.Шоҳнома»); моҳи ёздаҳум аз соли хуршедӣ, моҳи дувуми зимистон («Дурҷ», «Муъин», «Фарҳехта», «Онандроҷ», «Деҳхудо»), моҳи охири зимистон («Туҳфат-ул-аҳбоб»).

       Даю Баҳману Озару Фарвадин

       Ҳамеша пур аз лола бинӣ замин. (Фирдавсӣ)

 

       Чунон к-аз рӯи дарё бомдодон

       Бухори об хезад моҳи баҳман. (Манучеҳрии Домғонӣ)

5. номи ақли аввал, ки фаришта аст («Fиёс»); номи фариштаест, ки таскини хашму қаҳр диҳад ва оташи ғазабро фурӯ нишонад ва ӯ муваккал аст бар говон ва гӯсфандон ва аксари ҷаҳорпоён ва тадбири умур ва масолеҳе, ки дар моҳи Баҳман ва рӯзи Баҳман воқеъ мешавад, ба ӯ тааллуқ дорад («Дурҷ», «Бурҳон», «Деҳхудо»).

БАҲМАНЁР بهمنیار аз ҳукамои маъруф ва шогирди Абӯалӣ ибни Сино, кеши зардуштӣ дошт, мусулмон шуд («Амид»).

БАҲОДУР بهادر шуҷоъ, далер, ҷасур («ФЗТ», «Фарҳехта», «Онандроҷ»); шуҷоъу далери бакамол («Бурҳон»); озмуда дар ҷанг ва мутаҳаввир («Нозим»); сахт диловар («Шарафнома»); диловар («Деҳхудо», «Муъин»); қавӣ, паҳлавон («ФНЭ», «Амид», «Дурҷ»).

БАҲОР بهار 1. фасле аз чор фасли сол, ки аввали соли шамсӣ буда, моҳҳои Ҳамал (Фарвардин), Савр (Урдибиҳишт), Ҷавзо (Хурдод)-ро дар бар мегирад ва муддати он аз 21-уми март то 21-уми июн аст («ФЗТ»); аввалин фасли сол, рабеъ («Фарҳехта», «Дурҷ»); фасли рабеъ аст, яъне будани офтоб дар бурҷи Ҳамал ва Савр ва Ҷавзо («Ҷаҳонгирӣ)»; фасли рабеъ ва он дар билоди иқлими чаҳорум ва панҷум ва шашум муддати мондани офтоб аст дар Ҳамал ва Савр ва Ҷавзо; ва дар иқлими дувум муддати мондани офтоб дар Ҳут ва Ҳамал («Fиёс»); тарҷумаи рабеъ ва он будани офтоб дар Барра ва Гов ва Дупайкар бошад ва он машҳур аст («Онандроҷ», «Деҳхудо»); номи нахустин фасли сол («Ф.Шоҳнома»); вақтеро низ гӯянд, ки ҷаҳон ва дарахтон аз сар ҷавон шаванд («Туҳфат-ул-аҳбоб»); яке аз фусули чаҳоргонаи сол, се моҳи аввали соли хуршедии эронӣ, «Фарвардин, Урдибиҳишт, Хурдод», ки дарахтон сабзу хуррам мешаванд ва гиёҳҳо мерӯянд («Амид»); аввалин фасли сол, шомили се моҳ: Фарвардин, Урдибиҳишт ва Хурдод («Муъин»).

       Баҳор бе рухи гулранги ту чӣ кор ояд,

       Маро як омаданат беҳ, ки сад баҳор ояд.

(Амир Хусрави Деҳлавӣ)

3. зебо, хушандом («Деҳхудо»);

       Баруманду бӯё баҳоре бувад,

       Маи сурх чун ғамгусоре бувад. (Абулқосим Фирдавсӣ)

4. гули ҳар дарахт, махсусан гули дарахти норанҷ («ФЗТ»); шукуфаи гули ҳар дарахт («Фарҳехта»); шукуфа, гул («ФНЭ»); ҳар гул умуман ва гули норанҷ хусусан («Fиёс»); шукуфа ва гули ҳар дарахт («Дурҷ»).

       Гар баҳору лолаву насрин нарӯяд, гӯ: Марӯй!

       Парда бардор, эй баҳору лолаву насрини ман!

(Саъдии Шерозӣ)

4. тоза ва нав («Зебоном»);

5. маҷ. маҳаллае хуррам ва зебо («Ф.Шоҳнома»).

       Ниҳоданд сар сӯи хуррам Баҳор

       Сипаҳдору он лашкари номдор. (Абулқосим Фирдавсӣ)

БАҲОУДДИН а. بها الدین равнақи дин, некӯоин, равшандил.

БАҲОУЛЛОҲ а. بها الله марде, ки дар чеҳра нури илоҳӣ дорад.

БАҲРАВАР بهرور 1. саҳмдор, баҳраманд.

       Зи ҳар некуӣ баҳравар будиё,

       Чунон аз дилам санг дуздиё. (Абулқосим Фирдавсӣ)

2. саодатманд, батолеъ, соҳиби иқбол.

       Аз он баҳравартар дар офоқ кист,

       Ки дар мулкронӣ ба инсоф зист? (Саъдии Шерозӣ)

БАҲРИДДИН а. بحر الدین донишманди дин, дарёдил, диндор.

БАҲРОМ بهرام 1. номи ситораи Миррих, ки бар фалаки панҷум аст («Fиёс», «Ҷаҳонгирӣ», «Анҷуманоро», «Зебоном»); номи ситораи Миррих, ки макони ӯ осмони панҷум аст ва иқлими севумро ба ӯ мансуб кунанд («Бурҳон», «Онандроҷ», «Деҳхудо»); ситораи Миррих; онро дар сурати марди ҷангҷӯ тасвир мекунанд ва худованди ҷанг меноманд («Ф.Шоҳнома»);

       Кушода Зуҳраву Заҳро ба ноз чеҳраи саъд,

       Ба дӯстӣ назар афканда сӯйи ӯ Баҳром. (Убайди Зоконӣ)

2. номи рӯзи бистум аз ҳар моҳи шамсӣ («Дурҷ», «Ф.Шоҳнома», «Fиёс», «Бурҳон», «Онандроҷ», «Рашидӣ», «Анҷуманоро», «Деҳхудо»);

       Биҷунбид Қайсар ба баҳромрӯз,

       Ба нек ахтару фоли гетифурӯз. (Абулқосим Фирдавсӣ)

3. пирӯз («Зебоном»);

4. маҷ. шамшер, теғ («ФЗТ», «Ф.Шоҳнома»);

Гар кушта шуд Хусрав зи ғам, туҳмат чӣ бар хубон ниҳам.

Чун чархи чанбар медиҳад дар куштанам Баҳромро?!

(Амир Хусрави Деҳлавӣ)

5. номи подшоҳи Ироқ, ки бисёр одил ва сахӣ буд. Чун аксар шикори гӯрхар мекард, лиҳозо ӯро Баҳроми Гӯр гӯянд («Fиёс»); Баҳроми Гӯр, подшоҳи Эрон, писари Яздгирд («Ф.Шоҳнома»);

       Он қаср, ки Ҷамшед дар он ҷом гирифт,

       Оҳу бача карду рӯбаҳ ором гирифт.

       Баҳром, ки гӯр мегирифтӣ ҳама умр,

       Бингар, ки чӣ гуна гӯр Баҳром гирифт. (Хайём)

6. номи сарлашкари Ҳурмуз ибни Нӯшервон, ки рӯзе Ҳурмуз бар ӯ ғазаб гирифта буд ва ба ҷиҳати тазлилаш чарха ва пунба пеши ӯ фиристод. Баҳром ҳамон замон ҳама силоҳу асбоби сипоҳгарӣ ба тороҷ дод, ки чун ман назди подшоҳ ҳукми пирзан пайдо кардам, маро ба силоҳ чӣ кор? («Fиёс»); номи чанд тан аз подшоҳони Сосонӣ, Ваҳром ҳам гуфта шуда ва сардори далери эронӣ, маъруф ба Баҳроми Чӯбин, дар замони Ҳурмузи чаҳорум, ки туркҳо ба Эрон ҳамла карданд, Баҳроми Чӯбина ба ҷанги онҳо рафт ва фатҳи намоёне кард, аммо дар ҷанг бо румиҳо шикаст хӯрд ва Ҳурмуз ба ҷои он, ки барои ӯ кумак бифиристад, ҷомаи занона бо дук фиристод. Баҳром дар хашм шуд ва бар зидди Ҳурмуз қиём кард баъд аз кушта шудани Ҳурмуз аз Хусрави Парвиз ҳам итоат накард ва муддате бо ӯ дар ҷанг буд («Амид»); номи сарлашкари Ҳурмуз ибни Нӯшервон, чун ӯ бағоят лоғар ва хушкандом буд («Дурҷ», «Бурҳон»);

       Шаҳаншоҳ аз дили сангини айём

       Масал зад бар тани чӯбини Баҳром. (Низомии Ганҷавӣ)

 

Хабарҳо дар шабакаҳои иҷтимоӣ:
Шарҳ
(2)
Боирчон 2019-09-07, 22:46
Мард
Посух
Било 2019-10-09, 10:31
Душанбе
Посух
Шарҳ